Vai trò của tâm lý học lãnh đạo, quản lý bộ đội trong đào tạo Chính ủy trung, lữ đoàn

QPTĐ-Chính ủy trung, lữ đoàn là người chủ trì về chính trị, có vai trò đặc biệt quan trọng trong quá trình lãnh đạo, chỉ đạo, điều hành công tác Đảng, công tác chính trị trong các nhiệm vụ; hướng vào xây dựng trung, lữ đoàn vững mạnh về chính trị, tư tưởng, tổ chức, đạo đức và cán bộ. Để hoàn thành tốt chức trách, nhiệm vụ được giao, ngoài sự tiêu biểu về phẩm chất và năng lực, chính ủy cần phải có sự am hiểu về tâm lý học lãnh đạo, quản lý bộ đội. Bởi đây là lĩnh vực khoa học đi sâu nghiên cứu các quy luật, hiện tượng, trạng thái và biểu hiện tâm lý của quân nhân. Khi chính ủy trung, lữ đoàn hiểu rõ về các đặc điểm tâm lý, sinh lý của cán bộ, chiến sĩ thuộc quyền, sẽ trực tiếp góp phần nâng cao hiệu quả lãnh đạo, chỉ đạo và triển khai các nhiệm vụ, không để bị động bất ngờ trong mọi tình huống.

Khái quát về môn học tâm lý học lãnh đạo, quản lý bộ đội

Học viện Chính trị là trung tâm giáo dục, đào tạo và nghiên cứu khoa học có uy tín của quân đội và quốc gia. Học viên đào tạo chính ủy trung, lữ đoàn tại Học viện được 14 Khoa chuyên ngành truyền thụ, bồi dưỡng toàn diện các đơn vị kiến thức về chính trị, quân sự, pháp luật, kinh tế... Tâm lý học lãnh đạo quản lý giúp người học có điều kiện nghiên cứu, am hiểu và vận hành hiệu quả các quy luật, trạng thái, biểu hiện tâm lý của quân nhân và tập thể quân nhân trong quá trình thực hiện các nhiệm vụ ở đơn vị. Nội dung giảng dạy chủ yếu của Tâm lý học lãnh đạo, quản lý bộ đội bao gồm: (1) Đối tượng, nhiệm vụ, phương pháp nghiên cứu tâm lý học lãnh đạo, quản lý bộ đội. (2) Những vấn đề tâm lý của quyết định lãnh đạo, quản lý ở trung, lữ đoàn. (3) Những vấn đề tâm lý cổ vũ, động viên cán bộ, chiến sĩ ở trung, lữ đoàn. (4) Những vấn đề tâm lý trong công tác cán bộ ở trung, lữ đoàn. (5) Kỹ năng giao tiếp trong lãnh đạo, quản lý. (6) Vấn đề xung đột tâm lý ở trung, lữ đoàn. (6) Uy tín của chính ủy trung, lữ đoàn. (7) Phong cách lãnh đạo, quản lý của chính ủy trung, lữ đoàn. (9) Nhân cách người chính ủy trung, lữ đoàn. Khi học viên học xong các chuyên đề của môn tâm lý học lãnh đạo, quản lý bộ đội cùng với các Khoa chuyên ngành, khi đó từng học viên sẽ có hành trang “nhân cách mẫu mực” với phẩm chất, năng lực và uy tín của người chủ trì về chính trị để sẵn sàng tiến tới đảm trách vị trí của người chính ủy trung, lữ đoàn.

Vai trò của tâm lý học lãnh đạo, quản lý bộ đội trong đào tạo chính ủy trung, lữ đoàn

Thứ nhất. Là cơ sở khoa học, điều kiện tiên quyết để hình thành năng lực lãnh đạo toàn diện cho chính ủy trung, lữ đoàn

Chính ủy trung, lữ đoàn là người trực tiếp lãnh đạo, chỉ đạo, điều hành công tác Đảng, công tác chính trị trong các nhiệm vụ ở đơn vị, và một trong những nhiệm vụ quan trọng hàng đầu của chính ủy là nắm bắt kịp thời và định hướng hiệu quả tư tưởng, tâm lý bộ đội. Tâm lý học lãnh đạo, quản lý bộ đội giúp chính ủy hiểu rõ các dạng động cơ hành vi của quân nhân; phát hiện sớm biến động tư tưởng trong đơn vị; phân tích khách quan, sâu sắc các hiện tượng tâm lý tập thể; dự báo chính xác xu hướng tâm lý quân nhân... Nhờ đó, chính ủy chủ động định hướng tư tưởng cho cán bộ, chiến sĩ thuộc quyền, kịp thời giải quyết vấn đề tâm lý phát sinh trong các tập thể quân nhân (cấp trung đội, đại đội, tiểu đoàn); giữ vững ổn định chính trị trong toàn đơn vị. Nếu chính ủy không am hiểu kiến thức tâm lý học, thì có thể sẽ đánh giá sai tình hình tư tưởng bộ đội, dẫn đến quyết định thiếu chính xác trong quá trình lãnh đạo, chỉ đạo các mặt hoạt động đơn vị. Do vậy, tâm lý học lãnh đạo, quản lý bộ đội chính là nền tảng khoa học rất quan trọng để nâng cao năng lực lãnh đạo, chỉ đạo toàn diện của chính ủy trung, lữ đoàn.

Thứ hai. Giúp chính ủy trung, lữ đoàn nắm chắc đặc điểm tâm, sinh lý bộ đội

Tâm lý học lãnh đạo, quản lý bộ đội khẳng định: Sức mạnh của chính ủy trung, lữ đoàn nằm ở các tổ chức trong đơn vị (tổ chức đảng, chỉ huy, quần chúng và hội đồng quân nhân). Để phát huy tối đa sức mạnh của mình trong lãnh đạo, chỉ đạo, điều hành đơn vị, một yêu cầu quan trọng đối với chính ủy cần “hiểu bộ đội, gần bộ đội, tôn trọng bộ đội”. Tâm lý học lãnh đạo, quản lý cung cấp cho chính ủy phương pháp quan sát chân dung tâm lý (cán bộ, chiến sĩ); phương pháp điều tra xã hội học để lượng hóa đối tượng quản lý; phương pháp giao tiếp, ứng xử tâm lý; kỹ năng lắng nghe, thấu hiểu, thấu cảm bộ đội... Thông qua đó, chính ủy có thể chủ động nắm bắt nhu cầu, tâm tư, tình cảm, nguyện vọng bộ đội; hiểu rõ hoàn cảnh gia đình và đời sống cá nhân cán bộ, chiến sĩ (nhất là một số trường hợp yếu thế); phát hiện những biểu hiện tâm lý bất thường của quân nhân (lo lắng, chán nản, bất an, có tâm thế sẵn sàng sai phạm). Khi hiểu rõ tâm lý bộ đội, chính ủy sẽ có bước chỉ đạo kịp thời để giáo dục, động viên đúng đối tượng; giải quyết thỏa đáng các vướng mắc nảy sinh; tạo dựng niềm tin son sắt giữa cán bộ và chiến sĩ. Đây là “chất xúc tác” để củng cố, duy trì mối đoàn kết, thống nhất (nhận thức, thái độ, hành vi) giữa cấp trên - cấp dưới, cán bộ - chiến sĩ trong toàn đơn vị.

Giờ lên lớp của đối tượng chính ủy trung, lữ đoàn tại Học viện Chính trị.

Thứ ba. Nâng cao chất lượng, hiệu quả công tác giáo dục chính trị, định hướng tư tưởng cho cán bộ, chiến sĩ thuộc quyền

Chính ủy tiến hành bài bản, hiệu quả nhiệm vụ này trực tiếp góp phần giữ vững “trận địa chính trị, tư tưởng, tâm lý” ở trung, lữ đoàn hiện nay. Tuy nhiên, nội dung giáo dục chỉ đạt hiệu quả khi phù hợp với đặc điểm tâm lý của đối tượng quản lý (cán bộ, chiến sĩ) thuộc quyền. Tâm lý học lãnh đạo, quản lý giúp chính ủy biết cách lựa chọn nội dung, phương pháp giáo dục phù hợp yêu cầu nhiệm vụ đơn vị và đặc điểm tâm lý lứa tuổi quân nhân; tạo hứng thú học tập cho bộ đội. Khi chính ủy trung, lữ đoàn lựa chọn được đội ngũ cán bộ giỏi, nội dung phù hợp, phương cách truyền đạt hay sẽ có tác dụng truyền cảm hứng, khơi dậy niềm tin, lý tưởng cống hiến và động cơ phấn đấu bền bỉ cho bộ đội. Chính ủy cần làm mẫu, tập huấn, bồi dưỡng cán bộ chính trị, chú trọng biết cách sử dụng phương pháp giảng bài tích cực, ứng dụng công nghệ thông tin, gia tăng trao đổi, thảo luận với hạ sĩ quan, chiến sĩ và khuyến khích quân nhân nêu ý kiến, chính kiến của mình để tăng tính tương tác và hiệu ứng phản biện xã hội trong tập thể quân nhân.

Thứ tư. Góp phần xây dựng các tập thể quân nhân đoàn kết, vững mạnh

Tập thể quân nhân là môi trường quan trọng hình thành phẩm chất nhân cách “Bộ đội Cụ Hồ”. Tâm lý học lãnh đạo, quản lý giúp chính ủy nghiên cứu các quy luật hình thành dư luận tập thể quân nhân; cách thức giải quyết “thấu tình, đạt lý” các mối quan hệ giữa cá nhân và tập thể đơn vị và với Nhân dân nơi đóng quân; vai trò, chức năng hoạt động của tâm lý nhóm và tâm lý lãnh đạo. Từ chỗ hiểu các quy luật này, chính ủy chỉ đạo, hướng dẫn các cơ quan, đơn vị cần chú trọng xây dựng bầu không khí tâm lý tích cực, lành mạnh (đoàn kết cán- binh); đồng đội cùng nhau chia ngọt sẻ bùi; cán bộ gương mẫu lời nói, việc làm; chiến sĩ có niềm tin, biết lắng nghe và tôn trọng cán bộ; phát huy vai trò của tập thể trong giáo dục cá nhân; có biện pháp phát hiện, ngăn ngừa mâu thuẫn nội bộ, tránh xung đột tâm lý kéo dài. Bởi lẽ, một tập thể đơn vị đoàn kết sẽ gia tăng tinh thần trách nhiệm hành động của cán bộ, chiến sĩ, nâng cao bản lĩnh, ý chí chiến đấu của quân nhân, tạo sức mạnh tổng hợp cho đơn vị, sẵn sàng nhận và hoàn thành tốt mọi nhiệm vụ. Góp phần xây dựng trung, lữ đoàn vững mạnh toàn diện, “mẫu mực, tiêu biểu”.

Thứ năm. Giúp chính ủy trung, lữ đoàn kịp thời xử lý hiệu quả các tình huống tâm lý cán bộ, chiến sĩ nảy sinh trong đơn vị

Quân đội là trường học lớn để giáo dục, tôi luyện nhân cách người quân nhân cách mạng; với yêu cầu cao về cường độ, hiệu quả huấn luyện, tính khẩn trương, chính xác trong SSCĐ; kỷ luật tự giác nghiêm minh; cần sự phối hợp nhịp nhàng trong các hành động... Đặc trưng trên thường xuất hiện đối với một số HSQ, BS chưa có ý thức, trách nhiệm cao trong đơn vị. Hệ quả dẫn tới tư tưởng một số quân nhân bị dao động, tâm trạng bất an, nảy sinh xung đột tâm lý cá nhân trong tập thể...  Nếu chính ủy không dự báo đúng, phát hiện kịp thời và xử lý không khéo léo những tình huống này rất có thể sẽ ảnh hưởng đến sức mạnh chiến đấu của toàn đơn vị, thậm chí là “nguồn cơn, ngòi nổ” cho những phần tử xấu lợi dụng để viết tin bài hòng bôi nhọ, chống phá Quân đội ta. Tâm lý học lãnh đạo, quản lý giúp chính ủy biết cách phân tích nguyên nhân tâm lý tác động tới hành vi bộ đội; lựa chọn phương pháp giải quyết phù hợp và tác động tích cực đến nhận thức, tình cảm, ý chí của bộ đội. Từ đó, đơn vị giữ được sự ổn định về tư tưởng và tâm lý.

Giải pháp nâng cao chất lượng đào tạo tâm lý học lãnh đạo, quản lý bộ đội cho chính ủy trung, lữ đoàn ở Học viện Chính trị hiện nay

Nâng cao chất lượng giảng dạy tâm lý học lãnh đạo, quản lý bộ đội cho chính ủy trung đoàn, lữ đoàn là yêu cầu rất quan trọng, nhằm bồi dưỡng năng lực lãnh đạo, quản lý con người trong quân đội. Trong điều kiện hiện nay, khi môi trường xã hội, khoa học – công nghệ và đặc điểm tâm lý của cán bộ, chiến sĩ có nhiều biến đổi, việc đổi mới nội dung, phương pháp và hình thức giảng dạy môn học này càng trở nên cần thiết. Các chủ thể liên quan cần thực hiện tốt các nội dung:

Một là. Nâng cao nhận thức về vai trò của tâm lý học trong lãnh đạo, quản lý bộ đội

Trước hết cần nâng cao nhận thức của cấp ủy, lãnh đạo, chỉ huy các cấp trong Học viện Chính trị và học viên về vai trò đặc biệt quan trọng của tâm lý học trong công tác lãnh đạo, quản lý con người. Thực tiễn hoạt động các đơn vị quân đội, chính ủy và chính trị viên là những người trực tiếp lãnh đạo, chỉ đạo, triển khai công tác giáo dục chính trị, định hướng tư tưởng cho cán bộ, chiến sĩ thuộc quyền. Tập trung xây dựng mối đoàn kết, thống nhất cao trong nội bộ các tập thể quân nhân, nhất là cấp trung đội và đại đội. Chỉ đạo, hướng dẫn cán bộ trung đội, đại đội và tiểu đoàn chủ động nắm và giải quyết các vấn đề tâm lý nảy sinh của bộ đội... Khi nắm vững kiến thức tâm lý học, chính ủy trung, lữ đoàn sẽ hiểu thấu các đặc điểm tâm lý của cán bộ, chiến sĩ; dự báo chính xác và xử lý kịp thời, hiệu quả các tình huống tư tưởng, tâm lý phát sinh. Góp phần nâng cao hiệu năng, hiệu lực, hiệu quả lãnh đạo, quản lý cán bộ, chiến sĩ ở đơn vị. Do đó, cần xác định tâm lý học lãnh đạo, quản lý bộ đội là môn học nền tảng trong đào tạo chính ủy trung, lữ đoàn và cần đưa nội dung này gắn chặt với yêu cầu nhiệm vụ của đơn vị cơ sở.

Hai là. Khoa chuyên ngành cần chú trọng đổi mới nội dung, chương trình và phương pháp giảng dạy phù hợp yêu cầu chuẩn đầu ra của học viên

Đây là yêu cầu tất yếu trong đào tạo ở Học viện Chính trị hiện nay, điều này xuất phát từ nhiều nguyên nhân cả về lý luận và thực tiễn, nhằm bảo đảm người học sau khi tốt nghiệp ra trường có đầy đủ kiến thức, kỹ năng và thái độ nghề để thực hiện tốt nhiệm vụ lãnh đạo, quản lý bộ đội. Cấp ủy, chỉ huy khoa chuyên ngành thường xuyên chỉ đạo, hướng dẫn các giảng viên quá trình lên lớp cần đổi mới nội dung cùng với phương giảng dạy theo hướng thiết thực, hiện đại và gắn với thực tiễn đơn vị và chuẩn chức danh của học viên. Nội dung giảng dạy cần tập trung vào bổ sung kiến thức tâm lý mới (tâm lý học lãnh đạo hiện đại; tâm lý học quản lý con người; tâm lý học truyền thông và thuyết phục; cách nắm, xử lý và giải quyết các tình huống khủng hoảng tâm lý quân nhân...). Điều này giúp học viên có cơ sở khoa học để giải quyết hiệu quả các vấn đề thực tiễn đơn vị đang đặt ra.

Ba là. Gắn lý luận với thực tiễn đơn vị và yêu cầu phát triển quân đội

Quán triệt và thực hiện nghiêm túc quan điểm chỉ đạo của Quân ủy Trung ương, Thủ trưởng Bộ Quốc phòng “chất lượng đào tạo của nhà trường là khả năng sẵn sàng chiến đấu của đơn vị”. Do vậy, nội dung từng chuyên đề khi tiến hành lên lớp giới thiệu tới học viên, các giảng viên cần xuất phát từ thực tiễn hoạt động các đơn vị trong toàn quân. Yêu cầu giảng viên tham gia lên lớp cho chính ủy trung, lữ đoàn đều phải qua thực tế đơn vị cấp trung, lữ đoàn và tương đương trở lên. Quá trình lên lớp tăng cường thời gian tương tác với học viên “lấy người học làm trung tâm, phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tao của người học”. Bên cạnh các chuyên đề giảng trên lớp, một số hình thức sau bài giảng, như (xê mina, thực hành) giảng viên cần chuẩn bị kỹ lưỡng các nội dung trao đổi theo hướng “đưa học viên vào tình huống có vấn đề” để rèn luyện bản lĩnh, kỹ năng xử lý các tình huống tâm lý liên quan đến hoạt động lãnh đạo, chỉ đạo, điều hành các mặt hoạt động ở trung, lữ đoàn. Làm tốt nội dung này giúp học viên biết cách vận dụng linh hoạt, sáng tạo kiến thức tâm lý học lãnh đạo, quản lý vào thực tiễn...

Bốn là. Kết hợp với giáo dục, rèn luyện phẩm chất nhà lãnh đạo, quản lý

Kiến thức tâm lý chỉ phát huy khi người chính ủy trung, lữ đoàn có bản lĩnh chính trị kiên định, vững vàng; đạo đức cách mạng trong sáng, lối sống gương mẫu, giản dị “Cần, Kiệm, Liêm, Chính, Chí công vô tư”; giàu tình thương yêu với bộ đội, tôn trọng gắn bó “máu thịt” với Nhân dân. Do đó, quá trình đào tạo cần kết hợp giữa truyền thụ tri thức khoa học với bồi dưỡng phẩm chất, nhân cách người lãnh đạo, quản lý bộ đội (mẫu cán bộ chủ trì về chính trị ở trung, lữ đoàn). Chính nhân cách đó của chính ủy sẽ tạo nên “sức mạnh mềm” trong lãnh đạo, quản lý bộ đội, và khoa học tâm lý chứng minh một điều, sự mô phạm về nhân cách luôn có sức “ám thị rất mạnh” đối với nhân cách cán bộ, chiến sĩ thuộc quyền

Tâm lý học lãnh đạo, quản lý bộ đội là lĩnh vực khoa học có vai trò quan trọng trong đào tạo chính ủy trung, lữ đoàn. Việc truyền thụ kiến thức và kỹ năng tâm lý giúp chính ủy trung, lữ đoàn hiểu sâu sắc con người, nắm chắc tư tưởng bộ đội, nâng cao hiệu quả giáo dục chính trị, định hướng tư tưởng, ổn định tâm lý quân nhân. Trong xây dựng Quân đội ta “cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại”, đang đặt ra yêu cầu cao đối với đội ngũ chính ủy trung, lữ đoàn. Vì vậy, giảng dạy tâm lý học lãnh đạo, quản lý bộ đội là nhiệm vụ khách quan, góp phần nâng cao năng lực lãnh đạo của cấp ủy, vai trò bí thư, xây dựng đơn vị VMTD “mẫu mực, tiêu biểu”, đáp ứng tốt nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc trong điều kiện mới.

 Thượng tá, Th.s Phan Huy Hùng-Thượng tá, TS Đặng Văn Công

Khoa tâm lý học quân sự, Học viện Chính trị BQP